Χάνα Χοχ — η φεμινίστρια με το ψαλίδι (Τέχνη που κόβει βαθιά)

 

Βερολίνο, δεκαετία του 1920. Ενώ οι άντρες ντανταϊστές μαζεύονται σε θορυβώδεις συναντήσεις, η Χάνα Χοχ κόβει αθόρυβα πρόσωπα πολιτικών, ηθοποιών και νοικοκυρών για να τα μεταμορφώσει σε ευφυή και οδυνηρά ακριβή κολλάζ. Στα έργα της, οι γυναίκες δεν είναι ούτε κούκλες ούτε μούσες — είναι συνομιλήτριες, αρπακτικά, μηχανές και μύθοι ταυτόχρονα.

Η Χάνα δεν την έπαιρναν στα σοβαρά για πολύ καιρό. Ήταν από τις ελάχιστες γυναίκες του νταντά και η πρώτη που έκανε το φεμινιστικό κολλάζ τέχνη και όχι σύνθημα. Το ψαλίδι της ήταν η φωνή της. Μέσω αυτού, ασκούσε κριτική στις αστικές αξίες, στην πατριαρχία και ακόμα και στους ίδιους τους ντανταϊστές, με τους οποίους εξέθετε τα έργα της.

Ένα από τα πιο γνωστά της έργα ονομάζεται «Κομμένα κεφάλια». Και δεν είναι μεταφορά. Είναι ψυχρή, γραφική εκδίκηση προς έναν κόσμο που έβλεπε τις γυναίκες μόνο ως διακοσμητικά.

Σήμερα, τα έργα της Χάνα Χοχ διδάσκονται στα πανεπιστήμια. Κάποτε, όμως, τη θεωρούσαν πολύ παράξενη — ακόμα και για τα δεδομένα της πρωτοπορίας. Είχε πει: «Κόβω τον κόσμο όπως τον βλέπω». Και στο βλέμμα της δεν υπήρχε ούτε ίχνος αφέλειας.

 Όταν ο Πικάσο και ο Μπρακ έφτιαχναν έργα τέχνης από εφημερίδες (Το κολλάζ ως σκάνδαλο και επανάσταση)

Κάποτε, ο Ζορζ Μπρακ πήρε ένα κομμάτι ταπετσαρίας που έμοιαζε με ξύλο και το κόλλησε πάνω σε καμβά — και έτσι εφηύρε το σκάνδαλο. Ήταν το 1912. Μαζί με τον Πικάσο άρχισαν να κάνουν κάτι που έμοιαζε παρανοϊκό: να κόβουν τίτλους από εφημερίδες, να κολλάνε κομμάτια από διαφημίσεις, να προσθέτουν άμμο, να ανακατεύουν τη μπογιά με σκόνη. Οι επαναστάτες καλλιτέχνες έλεγαν ουσιαστικά: «Γιατί να απεικονίζουμε την πραγματικότητα, όταν μπορούμε να την κολλήσουμε απευθείας;»

Αυτό ήταν η γέννηση του σύγχρονου κολλάζ.

Όχι ομαλές πινελιές — αλλά ρήξη.

Όχι ένα σύνολο — αλλά κομμάτια.

Όχι αναπαράσταση — αλλά το ίδιο το αντικείμενο.

Η εφημερίδα στους πίνακες του Μπρακ είναι αληθινή. Μπορείς να τη διαβάσεις. Μερικές φορές — τυχαία — περιλάμβανε νέα για κρίσεις, πολέμους, τη ζωή της αστικής τάξης. Ο καλλιτέχνης τα κολλούσε αυθόρμητα. Ή μήπως ήταν ένα λεπτό, ειρωνικό σχόλιο; Κανείς δεν θα μάθει ποτέ.

Ο Πικάσο κόλλαγε χαρτοπετσέτες και συσκευασίες, σαν να ήθελε να υπενθυμίσει: η τέχνη δεν είναι μόνο μάρμαρο και λάδι. Μπορεί να γεννηθεί από ένα κουτί τυριού. Η προσέγγισή τους σόκαρε. Τους κατηγορούσαν ότι καταστρέφουν τον πολιτισμό. Μα στην πραγματικότητα έδειξαν ότι η τέχνη δεν είναι αντικείμενο — είναι πράξη. Να κόψεις σημαίνει να διαλέξεις. Να κολλήσεις σημαίνει να συνδέσεις ό,τι δεν θα συναντιόταν ποτέ.

Το κολλάζ στα χέρια τους έγινε μεταφορά της εποχής.

Κατακερματισμένης, θορυβώδους, ανήσυχης.

Σαν εφημερίδα που τη διαβάζεις — και την πετάς.

Αυτοί όμως την έκαναν αιώνια.